Geweldloos verzet en verbindend gezag in het onderwijs

Auteur: Basten Berg
Gepubliceerd: 25 juni 2026
Redacteur: Dion Sondervan
Wil je dit artikel redigeren? Dat kan! Heb je een foutje gevonden of mis je informatie? Stuur dan een mail naar bastenberg@eenmeesterinleren.nl en help zo mee om het onderwijs te verbeteren.

Inhoudsopgave

1. Wat is geweldloos verzet?
2. Waarom verbindend gezag in het onderwijs?
3. De vijf pijlers van verbindend gezag
   • Aanwezigheid
   • Zelfcontrole
   • Relatie
   • Netwerk
   • Verzet
4. Samenvatting

Welkom op het platform eenmeesterinleren.nl. Een plek voor leraren, andere onderwijsprofessionals en iedereen die geïnteresseerd is in geweldloos verzet en verbindend gezag in het onderwijs.

Vanuit mijn achtergrond als leraar biologie, onderwijskundige en lerarenopleider schrijf ik artikelen en maak ik video’s om fundamentele theorieën over onderwijs, leren en lesgeven begrijpelijk aan te bieden.

Veel gedragsproblemen in de klas komen voort uit gezagsproblemen. Na het lezen van dit artikel ken je de vijf pijlers van verbindend gezag en weet je hoe je grenzen stelt aan onacceptabel gedrag zonder de relatie met de leerling te verliezen.

Op de community voor leraren vind je een overzicht van alle uitgewerkte theorieën, geordend per thema, en een groep collega’s om samen mee te leren.

1. Wat is geweldloos verzet?

Geweldloos verzet is een houding waarbij je je zonder agressie, vechten of schelden uitspreekt tegen onrecht. Mahatma Gandhi zette deze houding meermaals in en beschreef haar in zijn filosofie Satyagraha. Een Nederlands voorbeeld is de actie Stop de kindermoord uit 1971 in Amsterdam, waarbij demonstranten als het ware dood op de weg gingen liggen. Het was burgerlijke ongehoorzaamheid uit zorg om de vele kinderen die op weg naar school werden aangereden (zo’n 500 in 1971). Deze beweging groeide uit tot grote landelijke fietsdemonstraties – zoals die op de foto uit 1977. Mede door de oliecrisis van 1973 en het maatschappelijke debat over fietsveiligheid kwamen er autoloze zondagen en werd de fietsinfrastructuur vanaf de jaren tachtig flink verbeterd.

2. Waarom verbindend gezag in het onderwijs?

In het onderwijs is de autoriteit van de docent niet meer vanzelfsprekend. Pedagoog Micha de Winter stelt dat veel gedragsproblemen in de klas voortkomen uit gezagsproblemen (in: Kneyber, 2012). Daarmee is de docent niet alleen cruciaal voor het leerproces, maar ook voor het leerklimaat. Onderwijssocioloog Iliass El Hadioui noemt de docent zelfs de leider van een mini-samenleving waar hij grip op moet hebben (2022).

Steeds vaker wordt gezocht naar alternatieven voor een harde of autoritaire aanpak. Emeritus-hoogleraar psychologie Haim Omer (2011) noemt dit Nieuwe Autoriteit: aanwezigheid in plaats van afstand, zelfcontrole in plaats van controle over de leerling, herstel in plaats van sancties en gezagsdrager in plaats van gezaghebber. De pijlers van geweldloos verzet bieden hiervoor een uitkomst. Omdat de term geweldloos verzet de rol van de professional onvoldoende dekt, kozen Hans Bom en Eliane Wiebenga voor verbindend gezag – verbinding en gezag gaan immers hand in hand (2017).

3. De vijf pijlers van verbindend gezag

Verbindend gezag is ontwikkeld om op een respectvolle en effectieve manier gezag uit te oefenen in de klas, zonder harde straffen of escalatie. De vijf pijlers zijn aanwezigheid, zelfcontrole, relatie, netwerk en verzet (Faasen, Wiebenga & Faasen, 2024). Ik licht ze één voor één toe.

Aanwezigheid

Je toont interesse in elke leerling en bent waakzaam op het welbevinden van zowel het individu als de klas. Juist wanneer de ander of jijzelf het moeilijk heeft, verhoog je je aanwezigheid: relatie vóór prestatie. Merk op wanneer een leerling geen contact maakt of afhaakt en wees nieuwsgierig naar het waarom. Benoem en complimenteer wenselijk gedrag, en bedenk welk gedrag je negeert en aan welk gedrag je een actie koppelt.

Zelfcontrole

Je voorkomt escalatie door zelf rustig en kalm te blijven, ook – en juist – als het moeilijk wordt. Controle over jezelf is mogelijk, controle over de ander is een illusie. Denk bij strijd niet aan winnen maar aan volhouden. Wees je bewust van je triggers en smeed het ijzer als het koud is: ga een conflict niet in the heat of the moment uitpraten, maar kom er op een later moment altijd op terug.

Relatie

Je investeert onvoorwaardelijk in de relatie en geeft de leerling het gevoel dat hij gezien wordt, erbij hoort en mag zijn wie hij is. Zet relatiegebaren in, zoals een smiley op ingeleverd werk, vragen hoe het thuis gaat of favoriete muziek opzetten tijdens zelfstandig werken. Fouten mogen gemaakt worden, en daarna herstel je de relatie – sorry zeggen, door docent én leerling, kan veel goedmaken.

Netwerk

Je vormt een team rond de leerling met collega’s, zorgondersteuners, ouders, familie en trainers. Samen stel je het kind centraal en vraag je niet wiens fout het is, maar hoe je elkaar kunt versterken. Benut elkaars deskundigheid, wees open en transparant en vraag concreet om de steun die je nodig hebt. Dit herken je in de uitspraak ‘it takes a village to raise a child’ en in het concept van de pedagogische civil society (NJi, 2010).

Verzet

Je stelt kalm en vastberaden grenzen, niet vanuit macht maar vanuit verbinding. Je dwingt de leerling niet, maar verzet je wel tegen onacceptabel gedrag – bijvoorbeeld: “Uitschelden doen we hier niet, ik kom hier straks bij je op terug.” Interventies als vertragen, de kracht van de stilte, een oplossingsverzoek of een aankondiging maken je verzet duidelijk en bespreekbaar.

4. Samenvatting

Geweldloos verzet en verbindend gezag bieden een gemeenschappelijke taal voor interventies die de sfeer in de klas verbeteren, vooral bij storend gedrag of conflicten. Het doel is om gezag en leiding op een verbindende, ondersteunende manier uit te oefenen, zonder dreiging of straf. De vijf pijlers – aanwezigheid, zelfcontrole, relatie, netwerk en verzet – zijn richtlijnen voor het pedagogisch handelen van de docent. Wil je dieper op de losse interventies ingaan, raadpleeg dan de bronnen.

Er zijn meer video’s over effectief communiceren in de klas. Bekijk de reeks over gespreksvoering voor meer communicatiemodellen in de klas.

Lees ook

• Van de dramadriehoek naar de winnaarsdriehoek
• Conflicthanteringsstijlen van Thomas-Kilmann
• Transactionele analyse (TA-model) van Eric Berne
• De Roos van Leary
• Alle artikelen in de Kennisbank

Bronnen

• Bom, H. & Wiebenga, E. (2017). Verbindend gezag. Tijdschrift voor Psychotherapie.
• Faasen, E., Faasen, E. & Wiebenga, E. (2024). Werkboek Verbindend gezag in het basisonderwijs. Uitgeverij Pica.
• Omer, H. (2011). De nieuwe autoriteit.
• El Hadioui, I. (2022). Grip op de mini-samenleving.
• Nederlands Jeugdinstituut (2010). Pedagogische civil society.
• Foto: Bogaerts, R. / Anefo (1977). Landelijke fietsdemonstratie in Amsterdam. Nationaal Archief (CC0).