Transactionele Analyse (TA-model) van Eric Berne
Auteur: Basten Berg
Gepubliceerd: 31 mei 2026
Redacteur: Gezocht
Wil je dit artikel redigeren? Dat kan! Heb je een foutje gevonden of mis je informatie? Stuur dan een mail naar bastenberg@eenmeesterinleren.nl en help zo mee om het onderwijs te verbeteren.
Inhoudsopgave
- Wat is transactionele analyse?
- Wat zijn de drie uitgangspunten van het TA-model?
- Wat zijn de ego-posities?
- Welke ego-transacties zijn er?
- Samenvatting
Welkom op het platform eenmeesterinleren.nl. Een plek voor leraren, andere onderwijsprofessionals en iedereen die geïnteresseerd is in de transactionele analyse van Eric Berne.
Vanuit mijn achtergrond als leraar biologie, onderwijskundige en lerarenopleider schrijf ik artikelen en maak ik video’s om fundamentele theorieën over onderwijs, leren en lesgeven begrijpelijk aan te bieden.
Veel docenten hebben een communicatieprobleem! Na het lezen van dit artikel ken je het TA-model, de verschillende ego-posities en hoe deze elkaar beïnvloeden in een gesprek, zodat je het gesprek aan de hand daarvan kunt analyseren en verbeteren.
Op de community voor leraren vind je een overzicht van alle uitgewerkte theorieën, geordend per thema en een groep collega’s om samen mee te leren.
1. Wat is transactionele analyse?
Transactionele analyse gaat ervan uit dat iemands gedrag of emotionele staat het gevolg is van een innerlijke dialoog. Deze dialoog ontstaat tussen onze verschillende, vaak onbewuste overtuigingen of egotoestanden. Je kunt TA gebruiken om interacties inzichtelijk te maken, beter te begrijpen en te verbeteren.
Deze video is gewoon vrij te gebruiken! Link wel even naar https://eenmeesterinleren.nl/transactionele-analyse/
2. Wat zijn de drie uitgangspunten van het TA-model?
TA heeft drie algemene uitgangspunten:
- Mensen zijn oké. Elke persoon is van waarde, van belang en heeft recht op gelijkheid en respect. Het uitgangspunt is onvoorwaardelijke communicatie vanuit “Ik ben oké, jij bent oké!”.
- Mensen kunnen zelf nadenken. Iedereen kan zijn eigen gedachten en gedrag analyseren en hier conclusies aan verbinden.
- Mensen kunnen hun gedrag veranderen. Mensen kunnen eerdere beslissingen die zij namen herzien om tot een beter resultaat te komen.
3. Wat zijn de ego-posities?
Eric Berne stelde dat iedereen drie verschillende “ego-posities” heeft, die samen ons gedrag en onze communicatie bepalen. Deze zijn: Ouder, Volwassene en Kind, afgekort OVK. De interne dialoog die je tussen deze posities voert, veroorzaakt je gedrag. Ik behandel de ego-posities één voor één.
De Ouder
Dit is de ego-positie die de regels, normen en waarden van onze ouders of andere autoriteiten vertegenwoordigt. Deze ego-positie kan, zoals je in de afbeelding kunt zien, worden opgesplitst in de Verzorgende Ouder en de Kritische Ouder. Bijvoorbeeld: een leraar die streng de regels handhaaft zonder flexibiliteit, spreekt vanuit de Kritische Ouder.
De Volwassene
Dit is de ego-positie die rationeel handelt, logisch nadenkt en de situatie analyseert zonder emotionele invloeden. Het is de ego-positie die gebaseerd is op feiten en realistische oordelen. Bijvoorbeeld: een leraar die samen met een leerling een probleem analyseert en op basis van feiten een oplossing zoekt, handelt vanuit de Volwassene.
Het Kind
Dit is de ego-positie die emoties, impulsen, creativiteit en spontaan gedrag vertegenwoordigt. Deze ego-positie kan worden opgesplitst in het Vrije Kind (spontaan, speels) en het Aangepaste Kind (volgt regels en kan zich ondergeschikt voelen). Bijvoorbeeld: een leerling die speels en zonder zorgen meedoet aan een creatieve activiteit, toont het Vrije Kind. Een leerling die zich stil en gehoorzaam opstelt omdat ze bang is om kritiek te krijgen, toont het Aangepaste Kind.
4. Welke ego-transacties zijn er?
Een transactie is de communicatie-uitwisseling tijdens een gesprek. In TA worden transacties geanalyseerd om te begrijpen uit welke ego-posities de communicatie komt en hoe de ego-posities tussen gesprekspartners elkaar beïnvloeden. Er zijn drie soorten transacties: complementaire transacties, gekruiste transacties en verborgen transacties.
Complementaire transacties
Hierbij komen de ego-posities van beide personen overeen. Als een leraar bijvoorbeeld vanuit de Volwassene communiceert (“Wat denk jij dat de beste oplossing is?”) en de leerling vanuit de Volwassene reageert (“Ik denk dat ik extra oefeningen moet maken”), is er sprake van een complementaire transactie.
Gekruiste transacties
Hierbij reageren mensen vanuit onverwachte ego-posities. Dit leidt vaak tot miscommunicatie. Als een leraar bijvoorbeeld vanuit de Volwassene een vraag stelt, maar de leerling vanuit het Kind boos reageert, ontstaat er een gekruiste transactie.
Verborgen transacties
Verborgen transacties (of dubbel-niveau transacties) zijn transacties waarbij de communicatie op meerdere niveaus gebeurt. Een leraar kan bijvoorbeeld vanuit de Volwassene iets vragen, maar tegelijkertijd een onderliggende boodschap vanuit de Ouder geven.
Uit de voorbeelden lijkt het misschien alsof de leraar altijd Volwassene of Ouder is, maar dat is zeker niet het geval. Ook leraren kunnen als Kind reageren in een gesprek met leerlingen en collega’s. Kijk maar eens in de lerarenkamer naar de posities die jouw collega’s innemen tijdens een gesprek.
Ik heb een gratis analyseschema gemaakt om je te helpen een gesprek te analyseren aan de hand van het TA-model, zodat je erachter komt welke transacties er in het gesprek plaatsvonden. Je vindt het analyseschema op de community voor leraren.
Je bewust zijn van je eigen ego-positie en die van de ander maakt het mogelijk om na te denken over onbewust gedrag (uitgangspunt 2) en je gedrag op basis daarvan te veranderen om tot een beter resultaat te komen (uitgangspunt 3). Dit kan alleen wanneer je onvoorwaardelijk communiceert vanuit “Ik ben oké, jij bent oké!” (uitgangspunt 1).
Ook deze “Ik ben oké, jij bent oké”-roos kun je gebruiken voor je gespreksanalyse; die is gratis te downloaden op de community voor leraren.
5. Samenvatting
Transactionele analyse gaat ervan uit dat ons gedrag voortkomt uit een innerlijke dialoog tussen vaak onbewuste ego-posities. Het model rust op drie uitgangspunten: mensen zijn oké, mensen kunnen zelf nadenken en mensen kunnen hun gedrag veranderen. We communiceren vanuit drie ego-posities – Ouder, Volwassene en Kind (OVK) – en wisselen daar voortdurend tussen. Uit die posities volgen drie soorten transacties: complementaire, gekruiste en verborgen transacties. Door je bewust te zijn van je eigen ego-positie en die van de ander, kun je een gesprek analyseren en verbeteren – vanuit “Ik ben oké, jij bent oké!”.
Karpman ontwikkelde de dramadriehoek in het verlengde van het TA-model. In het artikel over de dramadriehoek en de winnaarsdriehoek ga ik daar dieper op in. Op de community voor leraren staat bovendien een gratis cursus met alle video’s over gespreksvoering.
Op zoek naar praktische kennis over onderwijs en
een betrokken groep collega’s om samen mee te leren?
“Al je vragen over onderwijs, leren en lesgeven snel en op een plek beantwoord door
collega’s en andere experts”
‘Heb je vanuit je expertise of ervaring aanvullingen of kritiek op het artikel? Deze input is altijd welkom! Stuur dan een mail naar bastenberg@eenmeesterinleren.nl, zodat we informatie toe kunnen voegen of de fout kunnen herstellen!‘