Lesvoorbereidingsformulier: zo maak je een goede lesvoorbereiding

Auteur: Basten Berg
Gepubliceerd: [datum invullen bij publicatie]
Redacteur: Basten Berg
Wil je dit artikel redigeren? Dat kan! Heb je een foutje gevonden of mis je informatie? Stuur dan een mail naar bastenberg@eenmeesterinleren.nl en help zo mee om het onderwijs te verbeteren.

Inhoudsopgave

1. Wat is een lesvoorbereiding?
2. Waarom je een les uitschrijft
3. De vijf onderdelen van een lesvoorbereiding
4. Het lesplan per fase invullen
5. Voorbeeld: een ingevuld lesvoorbereidingsformulier
6. Gratis lesvoorbereidingsformulier downloaden
7. Veelgestelde vragen over de lesvoorbereiding
8. Samenvatting
9. Lees ook
10. Bronnen

Welkom op het platform eenmeesterinleren.nl, dé plek voor leraren die zich willen blijven ontwikkelen. Zit je op de pabo of de lerarenopleiding, loop je stage of sta je net voor de klas? In dit artikel lees je hoe je stap voor stap een lesvoorbereiding maakt met een lesvoorbereidingsformulier, en download je gratis het formulier dat past bij jouw instructiemodel. Je leest over alles van de beginsituatie en het leerdoel tot het lesplan en de evaluatie achteraf. Na het lezen van dit artikel weet je uit welke onderdelen een goede lesvoorbereiding bestaat, welke vragen je jezelf per onderdeel stelt en welk lesvoorbereidingsformulier past bij het instructiemodel dat je gebruikt. Wil je vaker praktische onderwijstheorie lezen en sparren met collega’s? Kijk dan eens in onze gratis leeromgeving voor leraren.

Vanuit mijn achtergrond als leraar biologie, onderwijskundige en lerarenopleider schrijf ik artikelen en maak ik video’s om fundamentele theorieën over onderwijs, leren en lesgeven begrijpelijk aan te bieden. In de leeromgeving voor leraren vind je een overzicht van alle uitgewerkte theorieën, geordend per thema en een groep collega’s om samen mee te leren.

1. Wat is een lesvoorbereiding?

Een lesvoorbereiding is een uitgeschreven plan van één les. Je legt vooraf vast voor wie de les is, wat leerlingen aan het einde moeten kunnen, hoe je de les opbouwt en hoe je achteraf nagaat of het gelukt is. De meeste lesvoorbereidingen in Nederland en Vlaanderen volgen de onderdelen van het didactische analysemodel (DA-model) van de Groningse onderwijskundige Leon van Gelder: beginsituatie, leerdoelen, onderwijsleersituatie en evaluatie.

Het lesplan zelf, de opbouw van je les in fases, richt je vaak in volgens een instructiemodel. Het bekendste is het directe instructiemodel (DI-model), met varianten als het EDI-model, het ADI-model en het IGDI-model. Het DA-model zorgt dus dat je over de juiste dingen nadenkt; het instructiemodel bepaalt de volgorde waarin je de les geeft.

Deze afbeelding is gewoon vrij te gebruiken! Link wel even naar deze pagina.

2. Waarom je een les uitschrijft

Een lesvoorbereiding dwingt je om keuzes te maken voordat je voor de klas staat. Wat is de kern van deze les? Waar gaan leerlingen waarschijnlijk vastlopen? Welke werkvorm past bij wat ze moeten leren? Wie die vragen pas tijdens de les beantwoordt, improviseert, en dat gaat op een drukke dinsdag in het vijfde uur zelden goed.

Zeker als student of startende leraar is het verstandig om elke les volledig uit te schrijven. Op de pabo en de lerarenopleiding hoort een uitgeschreven lesvoorbereiding er tijdens je stage meestal ook bij. Door bij iedere les alle stappen te doorlopen, wordt het een automatisme. Daarom zie je ervaren leraren zelden met een uitgebreid formulier werken. Vergis je daar niet in: ook zij doorlopen dezelfde stappen, maar inmiddels grotendeels in hun hoofd of in een eigen, compacte vorm. De structuur blijft, de uitwerking wordt korter.

3. De vijf onderdelen van een lesvoorbereiding

Een complete lesvoorbereiding bestaat uit vijf onderdelen. Bij elk onderdeel helpen een paar vaste vragen om het in te vullen. De onderdelen hangen samen: verander je het leerdoel, dan veranderen ook de activiteiten en de manier waarop je evalueert. SLO beschrijft die samenhang met het curriculaire spinnenweb van Van den Akker (Thijs & Van den Akker, 2009). Elk lesvoorbereidingsformulier op deze pagina volgt deze vijf onderdelen. In de video hieronder leg ik het DA-model uit waarop ze gebaseerd zijn.

Deze video is gewoon vrij te gebruiken! Link wel even naar deze pagina.

Introductie

Beschrijf kort waar de les over gaat en waar hij zit in de lessenreeks. Welk onderwerp uit de methode of het curriculum staat centraal? Is het een introductieles, een verwerkingsles of een afsluiting? Twee of drie zinnen zijn genoeg.

Beginsituatie

Wat weten en kunnen je leerlingen al over dit onderwerp, en waar blijkt dat uit? Denk aan resultaten, observaties en gesprekken met collega’s. Beschrijf ook de groep: de sfeer, de concentratie, de behoefte aan structuur en wat er in de vorige les gebeurde. Schrijf alleen op wat voor déze les relevant is. Meer hierover lees je in het artikel over de beginsituatie formuleren.

Leerdoelen

Wat kan de leerling aan het einde van de les dat hij aan het begin nog niet kon? Formuleer het leerdoel met een waarneembaar werkwoord, zoals uitleggen, berekenen of benoemen, en geef aan op welk niveau het ligt, bijvoorbeeld met de taxonomie van Bloom of de taxonomie van Miller. Controleer of dat niveau past bij de beginsituatie. Bedenk ook hoe en wanneer je het doel met je leerlingen deelt. Praktische handvatten vind je in het artikel over leerdoelen stellen.

Het lesplan

In het lesplan werk je de les uit in fases. Per fase beschrijf je de tijd, de leerstof, de werkvorm en de middelen, en wat jij en de leerlingen zichtbaar doen. Hoe je dat aanpakt, lees je in het volgende deel.

Evaluatie

Na de les kijk je terug. Hebben de leerlingen het leerdoel bereikt? Wat ging goed en wil je behouden, en wat doe je de volgende keer anders? Beschrijf ook de eindsituatie van je leerlingen. Formuleer die zo dat je hem direct kunt gebruiken als beginsituatie van je volgende lesvoorbereiding. Zo bespaar je dubbel werk en sluiten je lessen op elkaar aan.

4. Het lesplan per fase invullen

Het lesplan is meestal een tabel. De rijen zijn de fases van je les, de kolommen beschrijven per fase wat er gebeurt. Een handige indeling van de kolommen:

• Tijd: hoeveel minuten trek je voor deze fase uit?
• Leerstof: welke kernstof komt aan bod, welke voorkennis haal je op en waar zit het struikelblok?
• Werkvorm en middelen: welke denkactiviteit moet de werkvorm oproepen, past die bij het niveau van het leerdoel, en welke materialen heb je nodig?
• Leerlinggedrag: wat doen de leerlingen zichtbaar? Luisteren, noteren, overleggen, oefenen? En doen álle leerlingen mee?
• Docentgedrag: wat zeg en doe jij als leraar?

De rijen haal je uit het instructiemodel. In het DI-model zijn dat onder meer terugblik en voorkennis activeren, instructie, controle van begrip, begeleide en zelfstandige inoefening, en terugblik en terugkoppeling. Let bij elke overgang naar een nieuwe fase op volledige instructie: weten leerlingen wat ze moeten doen, hoe, hoe lang, waar ze hulp krijgen en wat ze doen als ze klaar zijn? De instructieprincipes van Rosenshine (2012) sluiten hier goed op aan, zoals beginnen met een korte herhaling en nieuwe stof in kleine stappen aanbieden. Directe instructie heeft volgens een onderzoeksoverzicht van de Kennisrotonde (2018) sterke positieve effecten op wat leerlingen leren, vooral bij leerlingen met een leerachterstand. Welke variant het effectiefst is (IGDI, ADI, EDI of GRR), valt op basis van onderzoek niet te zeggen: kies dus het model dat past bij je groep en je school.

In deze video leg ik de fases van het directe instructiemodel uit, die je in het lesplan van het formulier terugziet.

Deze video is gewoon vrij te gebruiken! Link wel even naar deze pagina.

5. Voorbeeld: een ingevuld lesvoorbereidingsformulier

Hoe ziet een ingevuld lesvoorbereidingsformulier eruit? Hieronder een beknopt voorbeeld van een rekenles in groep 6 (45 minuten, 27 leerlingen), ingevuld volgens de vijf onderdelen en de fases van het directe instructiemodel.

Introductie: derde les in het blok breuken. Leerlingen kunnen breuken benoemen; vandaag leren ze breuken met dezelfde noemer of dezelfde teller vergelijken.

Beginsituatie: de meeste leerlingen kunnen breuken als ½ en ¾ aflezen bij een cirkel of strook, dat bleek in de vorige les. Een groepje van vijf haalt teller en noemer nog door elkaar. Na de pauze is de groep onrustig; een korte instructie met veel beurten werkt bij deze klas goed.

Leerdoel: aan het einde van de les kan de leerling van twee breuken met dezelfde noemer of dezelfde teller zeggen welke groter is, en dat uitleggen met een breukenstrook (minimaal vier van de vijf opgaven goed). Het doel ligt op het niveau begrijpen en toepassen.

Lesplan:

Fase	Tijd	Wat gebeurt er?	Leerlinggedrag	Docentgedrag
Terugblik en lesdoel	5 min	Drie breuken op het bord benoemen, lesdoel delen	Iedereen schrijft het antwoord op een wisbordje	Stelt vragen, benoemt het doel
Instructie	10 min	Voordoen met breukenstroken: 3/8 tegenover 5/8, daarna 1/3 tegenover 1/5	Kijken en meedenken	Denkt hardop, werkt in kleine stappen
Controle van begrip	5 min	Vier vergelijkingen op wisbordjes	Laten het antwoord tegelijk zien	Ziet direct wie het nog niet snapt
Begeleide inoefening	8 min	Twee opgaven uit de methode samen maken	Leggen het in tweetallen aan elkaar uit	Loopt rond en geeft feedback
Zelfstandige verwerking	12 min	Opgaven uit het werkboek; verlengde instructie aan de instructietafel	Werken zelfstandig, groepje van vijf aan de instructietafel	Geeft verlengde instructie
Terugblik en terugkoppeling	5 min	Exit-ticket: twee vergelijkingen met uitleg	Schrijven het antwoord op een briefje	Bespreekt hoe het leren ging

Evaluatie: breuken met dezelfde noemer vergelijken lukte vrijwel iedereen; bij dezelfde teller ging het groepje van vijf nog vaak mis. Dat is meteen de beginsituatie voor de volgende les.

6. Gratis lesvoorbereidingsformulier downloaden

Welk lesvoorbereidingsformulier het best past, hangt af van het instructiemodel dat je gebruikt en van waar je staat in je ontwikkeling. In de piramide van docentvaardigheden hoort bij elk niveau een eigen instructiemodel, en dus een eigen formulier. Alle formulieren volgen het DA-model van Van Gelder. Van elk formulier is er een uitgebreide versie met uitleg en hulpvragen, en een korte versie voor als je de stappen al kent. Je vult ze in Google Docs in of downloadt ze als Word-bestand.

Weet je niet goed op welk niveau je zit? Een lesobservatie met het ICALT-lesobservatie-instrument geeft richting.

Zoek je specifiek een EDI-lesvoorbereidingsformulier? In het artikel over het EDI-model lees je per fase hoe je een EDI-lesvoorbereiding maakt, met een ingevuld voorbeeld.

7. Veelgestelde vragen over de lesvoorbereiding

Wat is het verschil tussen een lesvoorbereiding en een lesplan?

De termen worden vaak door elkaar gebruikt. In dit artikel is de lesvoorbereiding het hele document, en het lesplan het onderdeel waarin je de les per fase uitwerkt. Een lesvoorbereiding bevat daarnaast de introductie, de beginsituatie, de leerdoelen en de evaluatie.

Kan ik het lesvoorbereidingsformulier in Word invullen?

Ja. Open het formulier en kies Bestand → Downloaden → Microsoft Word. Heb je een Google-account, dan kun je ook Bestand → Kopie maken kiezen en het formulier in je eigen Drive invullen.

Welk lesvoorbereidingsformulier gebruik ik op de pabo of de lerarenopleiding?

Kijk eerst of je opleiding of stageschool een eigen format voorschrijft. Is dat niet zo, dan is het starterformulier een goed begin; werk je met directe instructie, kies dan het formulier voor het DI- en DA-model.

Moet ik voor elke les een lesvoorbereiding schrijven?

Als starter wel: zo wordt het doorlopen van de stappen een automatisme. Naarmate je ervarener wordt, volstaat vaak de korte versie of een eigen, compacte vorm. De vragen die je jezelf stelt blijven hetzelfde.

8. Samenvatting

Een goede lesvoorbereiding volgt vijf onderdelen: introductie, beginsituatie, leerdoelen, lesplan en evaluatie. Het DA-model zorgt dat je over de juiste vragen nadenkt, een instructiemodel zoals het DI-model geeft je les een vaste opbouw. Als starter schrijf je elke les volledig uit; naarmate je ervarener wordt, wordt je voorbereiding compacter, maar de structuur blijft. Kies het lesvoorbereidingsformulier dat past bij je instructiemodel en je ontwikkelniveau, en gebruik de evaluatie van de ene les als beginsituatie voor de volgende.

Lees ook

• Het didactische analysemodel (DA-model)
• Het directe instructiemodel (DI-model)
• Het EDI-model
• Het IGDI-model
• Het GRR-model
• De beginsituatie formuleren
• Leerdoelen stellen
• Volledige instructie
• De piramide van docentvaardigheden
• Kennisbank

Bronnen

• Rosenshine, B. (2012). Principles of instruction: Research-based strategies that all teachers should know. American Educator, 36(1), 12-19, 39. aft.org
• Rijksuniversiteit Groningen. Leon van Gelder (1913-1981), eerste Groningse hoogleraar onderwijskunde. rug.nl
• Kennisrotonde (2018). Wat is de effectiviteit van het directe instructiemodel op de leervorderingen van leerlingen, vooral in het voortgezet onderwijs? Den Haag: NRO. kennisrotonde.nl
• Thijs, A., & Akker, J. van den (red.) (2009). Leerplan in ontwikkeling. Enschede: SLO. slo.nl