Leerproblemen, gedragsproblemen en stoornissen: een helder kader

Auteur: Basten Berg
Gepubliceerd: 25 juli 2026
Redacteur: Gezocht
Wil je dit artikel redigeren? Dat kan! Heb je een foutje gevonden of mis je informatie? Stuur dan een mail naar bastenberg@eenmeesterinleren.nl en help zo mee om het onderwijs te verbeteren.

Inhoudsopgave

1. Wat zijn special educational needs (SEN)?
2. Leerproblemen en gedragsproblemen: tijdelijk of structureel?
3. Wanneer ligt er een stoornis onder?
4. Ontwikkelings-, leer- en gedragsstoornissen: het kader
5. Waarom vroeg signaleren telt: aangeleerde hulpeloosheid
6. Zo pak je het aan in de klas
7. Samenvatting

Welkom op het platform eenmeesterinleren.nl, dé plek voor leraren die zich willen blijven ontwikkelen. In dit artikel krijg je een helder kader voor leerproblemen, gedragsproblemen en de stoornissen die eronder kunnen liggen, zodat je in gesprekken met specialisten en ouders dezelfde taal spreekt en leerlingen met een extra ondersteuningsbehoefte gerichter kunt helpen.

Deze video is gewoon vrij te gebruiken! Link wel even naar deze pagina.

Na het lezen van dit artikel kun je in vaktaal spreken over ontwikkelings-, leer- en gedragsstoornissen, ken je je rol als leraar bij het signaleren en doorverwijzen, en weet je welke aanpakken leerlingen met een ondersteuningsbehoefte echt vooruithelpen.

Ik ben Basten, oud-docent biologie en onderwijskundige met bijna twintig jaar ervaring in het onderwijs, eerst als vmbo-docent in projectgestuurd onderwijs en probleemklassen, later als lerarenopleider in het hbo, waar ik meer dan 2000 docenten begeleidde bij hun start voor de klas.

Op de community voor leraren staat een gratis cursus met alle video’s over passend onderwijs en SEN. Je vindt er meer bruikbare theorie én een groep gelijkgestemde collega’s om samen mee te leren.

Wat zijn special educational needs (SEN)?

Special educational needs (SEN) is de verzamelterm voor de extra onderwijsondersteuning die sommige leerlingen nodig hebben om goed te kunnen leren. In het Engels, en steeds vaker ook in het Nederlands, gebruiken we die Engelse term. Tegenwoordig valt vaker de term educational needs (EN), zonder “special”: de nadruk ligt dan op passende ondersteuning voor álle leerlingen die dat nodig hebben, in plaats van op een aparte groep. Vaak gaat het om leerlingen met een leer- of ontwikkelingsstoornis die een leerprobleem tot gevolg heeft, waardoor leren moeilijker gaat dan bij leeftijdsgenoten. Binnen het bredere kader van passend onderwijs valt ook het omgaan met leerproblemen, leerstoornissen, gedragsproblemen, gedragsstoornissen en ontwikkelingsstoornissen, termen die lang niet overal eenduidig worden gebruikt.

Leerproblemen en gedragsproblemen: tijdelijk of structureel?

Grofweg zie je in de klas twee soorten problemen: leerproblemen (het leren komt onvoldoende van de grond) en gedragsproblemen (gedrag dat problematisch is voor de leerling zelf of voor anderen). Beide termen worden gebruikt voor problemen mét een onderliggende stoornis én voor problemen met een andere, vaak tijdelijke oorzaak. Dat onderscheid is belangrijk.

Zonder onderliggende stoornis is de moeite meestal tijdelijk: de leerstof is even te moeilijk, er spelen problemen thuis, of de motivatie is gezakt. Deze leerlingen hebben vooral baat bij een stimulerende aanpak: extra structuur, extra aandacht en positieve ondersteuning. Wat de oorzaak precies is, kun je overigens lang niet altijd zien.

Wanneer ligt er een stoornis onder?

Worden de problemen niet tijdelijk maar structureel, dan kan er een stoornis onder liggen. Bij een stoornis blijft het leren, ondanks extra inspanning van de leerling én de omgeving, structureel achter bij de verwachting. Een stoornis wordt vastgesteld door een specialist, aan de hand van de DSM, het handboek voor de diagnostiek en statistiek van psychiatrische aandoeningen van de American Psychiatric Association. Daarin staan per stoornis criteria zoals duur en soort gedrag: voor een ADHD-diagnose moeten de criteria bijvoorbeeld langer dan zes maanden aanhouden, bij ticstoornissen zelfs langer dan twaalf maanden. Belangrijk: een leerstoornis kan óók gedragsproblemen veroorzaken, denk aan een leerling met dyslexie die zijn moeite verbergt achter storend gedrag.

Ontwikkelings-, leer- en gedragsstoornissen: het kader

Ontwikkelingsstoornissen (waaronder leerstoornissen) moet je dus niet verwarren met leerproblemen: leerproblemen kunnen een gevolg zijn van een stoornis. Hetzelfde geldt voor gedrag: een gedragsstoornis kan gedragsproblemen veroorzaken, maar niet elk gedragsprobleem is een stoornis. De DSM zorgt ervoor dat iedereen dezelfde definities hanteert. Dat is handig voor onderzoek, maar net zo goed voor het onderwijs: als je in de teamkamer over een stoornis praat, wil je dat iedereen hetzelfde bedoelt. Veelvoorkomende stoornissen in dit kader zijn onder meer autismespectrumstoornis (ASS), ADHD, dyslexie, dyscalculie, dyspraxie, Gilles de la Tourette, paniekstoornis, PTSS, hechtingsproblemen en oppositioneel-opstandige gedragsstoornis (ODD). Over elk van deze stoornissen vind je een apart artikel in deze reeks.

Waarom vroeg signaleren telt: aangeleerde hulpeloosheid

Gebeurt een diagnose pas laat, dan snappen leerlingen vaak niet waarom leren zo moeizaam gaat. Dat kan leiden tot aangeleerde hulpeloosheid: de overtuiging dat je geen invloed hebt op je eigen leren. Het verschijnsel werd voor het eerst beschreven door Seligman (1975) en later toegepast op leerlingen met leermoeilijkheden (Male, 1999). Leerlingen met aangeleerde hulpeloosheid doen geen moeite meer om te ontdekken dat ze wél verschil kunnen maken, en blijven passief. Verwachtingen en overtuigingen sturen het leren sterk, zoals je ook ziet bij de growth mindset en het pygmalion-effect. Late diagnose leidt daarnaast vaak tot compensatiegedrag met slechte leergewoonten, en tot vermijdingsleren: taken die als moeilijk worden ervaren worden ontweken, waardoor ze juist minder geoefend worden.

Zo pak je het aan in de klas

Je hoeft als leraar niet zelf te diagnosticeren. Je belangrijkste rol is tijdig signaleren en doorverwijzen naar de juiste expert in school. Bij twijfel kun je vaak eerst met die expert afstemmen of doorverwijzen de juiste stap is. Na een diagnose kan een handelingsplan worden opgesteld waarin de pedagogische en didactische afspraken worden vastgelegd, geëvalueerd en bijgesteld. Daarnaast helpt het om, ongeacht de specifieke stoornis, te investeren in vaardigheden die bij deze leerlingen vaak minder ontwikkeld zijn:

• Signaleer en verwijs op tijd door; een vroege diagnose voorkomt onnodige schade.
• Focus op studievaardigheden en manieren om informatie te verwerken.
• Besteed expliciet aandacht aan metacognitie en zelfregulatie en aan probleemoplossen.
• Zet effectieve leerstrategieën in en ondersteun de executieve functies.
• Werk na diagnose met een handelingsplan en handelingsgericht werken (HGW).

Voorbeeld uit de klas: Sam loopt in de brugklas structureel vast bij lezen en verbergt dat met grapjes en uitstelgedrag. In plaats van alleen het gedrag te corrigeren, leg je je observatie naast de zorgcoördinator, betrek je de ouders en spreek je concrete ondersteuning af, bijvoorbeeld voorleessoftware en extra tijd bij toetsen. Zo pak je de oorzaak aan in plaats van het symptoom.

Tip: combineer dit artikel met de losse artikelen over de specifieke stoornissen uit deze reeks. Daar vind je per stoornis de symptomen én concrete klasaanpakken.

Samenvatting

Special educational needs (SEN) of educational needs (EN) gaan vaak over leerlingen bij wie een leer- of ontwikkelingsstoornis tot leerproblemen leidt. Leer- en gedragsproblemen kunnen tijdelijk zijn óf voortkomen uit een onderliggende stoornis; dat onderscheid bepaalt je aanpak. Een stoornis wordt door een specialist vastgesteld met de DSM. Als leraar diagnosticeer je niet zelf, maar je spreekt wél de gedeelde vaktaal, je signaleert en verwijst tijdig door, en je versterkt studievaardigheden, metacognitie en zelfregulatie. Zo help je leerlingen met een extra ondersteuningsbehoefte echt vooruit.

Lees ook

• Handelingsgericht werken (HGW) en opbrengstgericht werken (OGW)
• Metacognitie en zelfregulatie
• Growth mindset en fixed mindset van Carol Dweck
• Het pygmalion-effect

Bekijk ook de volledige Kennisbank A-Z met alle onderwerpen over leren en lesgeven.

Bronnen

• American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5). psychiatry.org.
• Seligman, M. E. P. (1975). Helplessness: On Depression, Development, and Death. San Francisco: W. H. Freeman. archive.org.
• Male, D. (1999). Learned helplessness in children with learning difficulties. British Journal of Special Education.

‘Heb je vanuit je expertise of ervaring een waardevolle aanvulling? Mail dan naar bastenberg@eenmeesterinleren.nl en denk mee over de doorontwikkeling van dit artikel.’