Onderwijsconcepten vergeleken: montessori, jenaplan, dalton en freinet

Auteur: Basten Berg
Gepubliceerd: [datum invullen bij publicatie]
Redacteur: Basten Berg
Wil je dit artikel redigeren? Dat kan! Heb je een foutje gevonden of mis je informatie? Stuur dan een mail naar bastenberg@eenmeesterinleren.nl en help zo mee om het onderwijs te verbeteren.

Inhoudsopgave

1. Wat zijn alternatieve onderwijsconcepten?
2. Montessorionderwijs: leren in vrijheid en eigen tempo
   • Voor- en nadelen van montessori
3. Jenaplanonderwijs: leren in de stamgroep
   • Voor- en nadelen van jenaplan
4. Daltononderwijs: vrijheid in gebondenheid
   • Voor- en nadelen van dalton
5. Freinetonderwijs: leren vanuit de leefwereld van het kind
   • Voor- en nadelen van freinet
6. Onderwijsconcepten vergeleken: de belangrijkste verschillen op een rij
7. Hoe kies je het juiste onderwijsconcept?
8. Samenvatting

Welkom op het platform eenmeesterinleren.nl, dé plek voor leraren en pabostudenten die zich willen blijven ontwikkelen. Loop je een basisschool binnen zonder rijen banken, met kinderen die zelf een taak van het planbord pakken of een leerkracht die geen “juf” maar “stamgroepleider” heet? Dan loop je waarschijnlijk rond op een school met een alternatief onderwijsconcept. In dit artikel zetten we de vier bekendste varianten in Nederland naast elkaar: montessori, jenaplan, dalton en freinet. Je leest per concept wat de kernvisie is, welke rol de leraar heeft, hoe de klas eruitziet en voor wie het geschikt is. Na het lezen van dit artikel kun je de vier concepten van elkaar onderscheiden en weet je waar je op let bij een schoolkeuze, sollicitatie of stage. Wil je vaker dit soort praktische kennis? Neem dan ook een kijkje in de community van eenmeesterinleren.nl.

[VIDEO VOLGT LATER] – De kennisclip bij dit artikel staat nog niet online. Zodra de video gepubliceerd is, komt de embed hier (direct onder de welkomstalinea).

Wat zijn alternatieve onderwijsconcepten?

Alternatieve onderwijsconcepten zijn onderwijsvormen die een andere kijk hebben op leren dan het klassikale onderwijs, waarin de leraar vooraan de klas lesgeeft en alle leerlingen hetzelfde programma op hetzelfde moment doorlopen. Montessori, jenaplan, dalton en freinet worden in Nederland ook wel “traditioneel vernieuwingsonderwijs” genoemd: ze ontstonden begin twintigste eeuw als reactie op dat klassikale model en benadrukken alle vier, elk op hun eigen manier, actieve betrokkenheid van de leerling en een begeleidende rol voor de leraar. Scholen zijn vrij om zo’n concept als grondslag te kiezen, en je vindt ze zowel in het basisonderwijs als op enkele plekken in het voortgezet onderwijs.

Montessorionderwijs: leren in vrijheid en eigen tempo

Montessorionderwijs is ontwikkeld door de Italiaanse arts en pedagoog Maria Montessori aan het begin van de twintigste eeuw. De kernvisie is dat de behoefte van het kind centraal staat: kinderen hebben van nature de drang om zichzelf te ontwikkelen, en leren het beste wanneer ze vrij zijn om zelf te kiezen waar ze mee werken. De leraar is in dit concept vooral observator en begeleider. Hij of zij houdt bij welk kind aan welk materiaal toe is en biedt op het juiste moment een nieuwe instructie aan, in plaats van de hele groep hetzelfde te laten doen. Voor montessorionderwijs is een apart diploma nodig: je leert er specifiek hoe je het materiaal inzet en hoe je kinderen observeert.

De klas, in montessoritaal vaak “de voorbereide omgeving” genoemd, bestaat uit groepen met een leeftijdsverschil van twee tot drie jaar. Overal in het lokaal staan open kasten met montessorimateriaal dat zichzelf corrigeert: het materiaal laat zien of een opdracht goed is uitgevoerd, zonder dat de leraar dat hoeft te vertellen. Omdat elk kind op zijn eigen niveau werkt, is differentiëren in feite het uitgangspunt van de hele inrichting, in plaats van een aanpassing achteraf. Montessorionderwijs is geschikt voor vrijwel elk kind, van het stille kind dat leert zich uit te spreken tot het actieve kind dat zijn energie leert kanaliseren, al werkt het concept het best wanneer de aanpak van school en ouders niet te ver uit elkaar ligt.

Voor- en nadelen van montessori

• Kinderen ontwikkelen zelfstandigheid en werken in hun eigen tempo, met zelfcorrigerend materiaal dat direct feedback geeft.
• Gemengde leeftijdsgroepen zorgen voor natuurlijk mentorschap: oudere kinderen helpen jongere, en zien tegelijk hoever ze zelf al zijn.
• Onderzoek van Lillard en Else-Quest liet zien dat montessorileerlingen zowel aan het begin als aan het eind van de basisschool beter scoorden op cognitieve en sociale uitkomstmaten dan leerlingen op reguliere scholen.
• Het concept vraagt speciaal opgeleide leerkrachten en eigen materiaal, wat scholing en aanschaf kostbaarder maakt dan bij regulier onderwijs.
• Niet elke school die zich montessori noemt, past het concept even strikt toe: onderzoekers wijzen erop dat de mate van montessori-trouw sterk verschilt per school.

Jenaplanonderwijs: leren in de stamgroep

Jenaplanonderwijs gaat terug op de Duitse pedagoog Peter Petersen, die zijn ideeën in de jaren twintig van de vorige eeuw ontwikkelde aan de universiteit van Jena. De kernvisie is dat de ontwikkeling van het hele kind centraal staat, niet alleen de cognitieve vakken: een jenaplanschool wisselt daarom vier basisactiviteiten met elkaar af, namelijk gesprek, spel, werk en viering. De groepsleider (de jenaplanterm voor leraar) begeleidt de stamgroep in al deze activiteiten en stemt het onderwijs af op de leefwereld en de onderlinge verschillen van de kinderen, onder meer via samenwerkend leren tussen oudere en jongere kinderen.

In plaats van een klas met leeftijdsgenoten werken kinderen in een stamgroep van twee tot drie jaargroepen bij elkaar, vaak drie jaar achtereen bij dezelfde groepsleider. Zo is een kind in het ene jaar de jongste van de groep en het jaar erop de oudste, wat vanzelf verantwoordelijkheid en zorg voor elkaar oproept. De week is ritmisch ingedeeld met vaste terugkerende momenten voor gesprek, spel, werk en een gezamenlijke viering, en wereldoriëntatie vormt vaak het hart van het lesprogramma. Jenaplan past goed bij kinderen die baat hebben bij een vaste, gezinsachtige groep en die het prettig vinden om van en met leeftijdsgenoten én oudere en jongere kinderen te leren.

Voor- en nadelen van jenaplan

• Kinderen leren op een natuurlijke manier omgaan met verschillen in leeftijd en niveau, in een groep die meerdere jaren stabiel blijft.
• De afwisseling tussen gesprek, spel, werk en viering doet recht aan meer dan alleen cognitieve ontwikkeling.
• Onderzoekers Paas en Mulder (2010) vonden dat jenaplanscholen gemiddeld lager scoorden op taal en rekenen dan reguliere scholen.
• De overstap vanuit of naar een school met homogene leerjaargroepen kan wennen zijn, voor zowel het kind als het team.
• Omdat groepsleiders drie basisactiviteiten naast het vakonderwijs vormgeven, vraagt het concept veel van de organisatie en planning van het team.

Daltononderwijs: vrijheid in gebondenheid

Daltononderwijs is genoemd naar het Amerikaanse stadje Dalton (Massachusetts), waar Helen Parkhurst rond 1920 voor het eerst haar onderwijsvisie in de praktijk bracht. De kernvisie rust op vijf kernwaarden: vrijheid en verantwoordelijkheid, samenwerking, zelfstandigheid, effectiviteit en reflectie. Dalton is nadrukkelijk geen kant-en-klare methode, maar een praktisch onderwijsplan dat elke school op haar eigen manier invult. De leraar geeft leerlingen vrijheid binnen duidelijke grenzen: hij of zij biedt structuur, zodat leerlingen leren omgaan met keuzevrijheid in plaats van zomaar hun gang te kunnen gaan.

In de daltonklas werken leerlingen met dag- en weektaken op een taakbrief: een combinatie van verplichte basisstof en keuzeopdrachten, die ze grotendeels zelf mogen plannen en vaak samen met klasgenoten uitvoeren. Leerlingen schatten vooraf in hoe moeilijk een taak is en vergelijken die inschatting achteraf met hoe het ging, wat de reflectie op hun eigen leren vergroot. Dalton is geschikt voor leerlingen die kunnen groeien in zelfstandigheid en die baat hebben bij een duidelijke structuur waarbinnen ze zelf keuzes leren maken.

Voor- en nadelen van dalton

• Leerlingen leren plannen, samenwerken en hun eigen leerproces inschatten, vaardigheden die ook buiten school van pas komen.
• Structuur binnen vrijheid voorkomt dat “vrij werken” vrijblijvend wordt: taken en tijdvakken liggen vast, de volgorde en aanpak vaak niet.
• Onderzoekers Paas en Mulder (2010) vonden dat daltonscholen gemiddeld beter presteerden dan reguliere scholen.
• Omdat dalton geen vaste methode is, verschilt de kwaliteit van de uitvoering sterk van school tot school.
• Het concept vraagt veel zelfsturing; leerlingen die nog moeite hebben met plannen hebben extra begeleiding nodig om niet te verdwalen in de vrijheid.

Freinetonderwijs: leren vanuit de leefwereld van het kind

Freinetonderwijs is genoemd naar de Franse onderwijzer Célestin Freinet, die zijn aanpak in de jaren twintig van de vorige eeuw ontwikkelde. De kernvisie is dat kinderen het beste leren vanuit hun eigen ervaringen en belevingswereld, en niet aan de hand van een vaste methode die voor iedereen hetzelfde is. Freinet gaat daarnaast uit van activerende didactiek: je leert pas echt wanneer je handelend en onderzoekend zelf op zoek gaat, en daar met anderen over communiceert. De leraar brengt daarbij diepte en structuur aan, maar de organisatie van het klasleven ligt voor een groot deel in handen van de kinderen zelf.

In een freinetklas werken kinderen van verschillende leeftijden in een coöperatieve sfeer samen. Kenmerkende technieken zijn de vrije tekst, waarbij kinderen leren lezen en schrijven vanuit hun eigen verhalen, en een eigen werkplan vanaf ongeveer groep vier, waarmee leerlingen zelfstandig en op hun eigen tempo aan opdrachten werken. Wekelijks komt de klassenraad bijeen, waarin leerlingen in democratisch overleg met de leraar regels en afspraken bepalen. Freinetonderwijs past bij kinderen die gedijen bij veel ruimte voor eigen inbreng en creativiteit, en bij een school die de klas als een kleine democratische gemeenschap wil inrichten.

Voor- en nadelen van freinet

• Het onderwijs sluit nauw aan bij de motivatie en de leefwereld van het kind, wat voor betekenisvol leren kan zorgen.
• De wekelijkse klassenraad leert kinderen democratische vaardigheden: overleggen, luisteren en samen beslissen.
• Er is opvallend weinig wetenschappelijk onderzoek beschikbaar naar de leerresultaten van freinetonderwijs in vergelijking met montessori, jenaplan en dalton.
• Freinetscholen zijn in Nederland dun gezaaid, waardoor de reisafstand voor gezinnen vaak een praktische drempel is.
• Omdat er geen vaste methode is, hangt veel af van hoe ervaren het team is in het vormgeven van eigen werkplannen en klassenraden.

Onderwijsconcepten vergeleken: de belangrijkste verschillen op een rij

Het schema hierboven laat de vier concepten in één oogopslag zien. Onderstaande tabel zet de belangrijkste verschillen nog wat preciezer naast elkaar.

Concept	Kernwoord	Rol van de leraar	De klas	Geschikt voor
Montessori	Vrijheid in een voorbereide omgeving	Observator en begeleider	Gemengde leeftijdsgroepen, zelfcorrigerend materiaal	Kinderen die gedijen bij zelfstandig werken in eigen tempo
Jenaplan	Stamgroep en wereldoriëntatie	Groepsleider: begeleidt gesprek, spel, werk en viering	Stamgroepen van twee tot drie jaargroepen	Kinderen die baat hebben bij een vaste, gezinsachtige groep
Dalton	Vrijheid in gebondenheid	Coach binnen een heldere structuur	Reguliere klas met taakbrieven en weektaken	Leerlingen die kunnen groeien in plannen en zelfstandigheid
Freinet	Leren vanuit eigen ervaring	Begeleider: organisatie deels bij de kinderen	Coöperatieve klas met werkplan en klassenraad	Kinderen die gedijen bij veel ruimte voor eigen inbreng

Hoe kies je het juiste onderwijsconcept?

Twijfel je tussen een baan, stage of schoolkeuze op een montessori-, jenaplan-, dalton- of freinetschool? Onderstaande tips helpen bij het maken van een afweging.

Samenvatting

Montessori, jenaplan, dalton en freinet zijn de vier bekendste alternatieve onderwijsconcepten in Nederland, en alle vier ontstonden begin twintigste eeuw als reactie op het klassikale onderwijs. Montessori legt de nadruk op zelfstandig werken in een voorbereide omgeving, jenaplan op de stamgroep en de afwisseling tussen gesprek, spel, werk en viering, dalton op vrijheid binnen een heldere structuur, en freinet op leren vanuit de eigen ervaring en een democratische klas. Geen van de vier is “het beste” concept: welke aanpak het best past, hangt af van het kind, het team en de manier waarop een school het concept in de praktijk waarmaakt.

Lees ook

• Differentiëren
• Activerende didactiek
• Samenwerkend leren
• Bekijk de volledige Kennisbank A-Z met alle onderwerpen over leren en lesgeven.

Bronnen

• Montessori Nederland. (z.j.). Over montessori. Geraadpleegd op montessori.nl.
• Nederlandse Jenaplan Vereniging (NJPV). (z.j.). Jenaplan Nederland. Geraadpleegd op jenaplan.nl.
• Nederlandse Dalton Vereniging. (z.j.). Kernwaarden van daltononderwijs. Geraadpleegd op dalton.nl.
• Freinet Vereniging Nederland. (z.j.). Uitgangspunten van freinetonderwijs. Geraadpleegd op freinet.nl.
• OCO Amsterdam. (z.j.). Wat is het onderwijsconcept van montessori, dalton en jenaplan?. Geraadpleegd op ocoamsterdam.nl.
• Hogeschool Saxion. (2015). Is traditioneel vernieuwingsonderwijs effectief?. Geraadpleegd op saxion.nl.
• Onderwijsloket. (z.j.). Welke concepten voor vernieuwend onderwijs zijn er?. Geraadpleegd op onderwijsloket.com.

Research en tekst: Basten Berg. Advies en technische realisatie: Basten Berg, meesterinleren.nl.