Hoe je jouw leerlingen en studenten laat leren van verhalen!
Auteur: Basten Berg
Gepubliceerd: 14/feb/2026
Onderzoeker: Sander Berendsen
Wil je dit artikel redigeren? Dat kan! Heb je een foutje gevonden of mis je informatie? Stuur dan een mail naar bastenberg@eenmeesterinleren.nl en help zo mee om het onderwijs te verbeteren.
Inhoudsopgave
- Het lemniscaat model
- Het waarderende dialoog
- Terugkijken
- Bewustwording of inzicht
- Vooruitkijkken
- Een plan van aanpak
- Samenvatting
Welkom op het platform eenmeesterinleren.nl. Een plek voor leraren, andere onderwijsprofessionals en iedereen die geïnteresseerd is in leren van verhalen (lemniscaat model) van Sander Berendsenen.
Na het lezen van dit artikel ken je de verschillende onderdelen van het lemniscaat en kun je deze inzetten bij het leren van verhalen.
Vanuit mijn achtergrond als leraar biologie, onderwijskundige en lerarenopleider schrijf ik artikelen en maak ik video’s om fundamentele theorieën over onderwijs, leren en lesgeven begrijpelijk aan te bieden.
Op de community voor leraren vind je een overzicht van alle uitgewerkte theorieën, geordend per thema en een groep collega’s om samen mee te leren.
1. Het lemniscaat model
Sander Berendsen ontwikkelde de methodiek leren van verhalen en het bijbehorende lemniscaat model. Op de site www.lerenvanverhalen.nl kun je het boek met de uitleg van de methodiek leren van verhalen gratis downloaden.
Op deze eerste slide zie je het lemniskaart in zijn meest kale vorm. Dit is het vertrekpunt van de methodiek. Want leren is immers een uniek en betekenisvol proces, waarbij je vooraf nog niet weet wat de ervaring of het verhaal van de ander is. Die ervaringen kun je alleen ophalen als het vertrouwen er is om de ervaring te delen. Dat geldt ook voor je eigen betekenisvolle ervaringen en verhalen. Deze benadering sluit aan op het begeleidingsmodel voor betekenisvolle loopbaangespekken van Kariene Mittendorff. Bekijk voor meer informatie ook het artikel daarover.
Hier zie je het lemniskaat inclusief de belangrijkste onderdelen. Ik behandel ze één voor één in de alinea’s onder de video.
Deze video is gewoon vrij te gebruiken! Link wel even naar https://eenmeesterinleren.nl/lemniscaat-model-van-sander-berendsen/
2. Het waarderende dialoog
De afbeelding hier onder laat het waarderende dialoog zien. Een dialoog is een gespreksvorm waarbij je gelijkwaardig aan de start verschijnt. Bij een dialoog probeer je te onderzoeken wat de ander daadwerkelijk beweegt. Hierdoor kom je tot nieuwe inzichten. Oprechte interesse, het uitstellen van oordeel, luisteren en het stellen van vragen liggen aan de basis van de dialoog om tot nieuwe inzichten te komen. Dit geld overigens ook als je zelf in gesprek gaat met iemand om jouw eigen ervaring of verhaal te delen. Bekijk voor meer informatie over hoe je dit kunt doen ook de artikelen over gesprekstechnieken zoals het artikel over de roos van Leary.
3. Terugkijken
In de afbeelding zie je ook een poppetje met een verkijker. Hij kijkt naar de betekenisvolle ervaring. Deze betekenisvolle ervaring wordt afgebeeld door het rood en een groen poppetje. Een ervaring is betekenisvol als er een oprechte emotie aan is gekoppeld. Reflectie betekend in dit geval dat jij je ervan bewust bent dat die emotie bij jou hoort en iets over jou zegt. Het kan een positieve ervaring zijn, maar ook een minder positieve ervaring.
Uit onderzoek, met name in de sectoren onderwijs, zorg en welzijn, blijkt dat de reflectie tegenwoordig vaak gezien wordt als routinematige klus waar, met name studenten, een hekel aan hebben. Helaas heeft reflectie totaal geen nut, want reflectie is alleen zinvol als het voor de lerende zelf zinvol is.
Bij het terugkijken is het van belang dat de ervaring zo concreet mogelijk wordt beschreven en dat je aangeeft dat je gevoel erbij was. Als je geïrriteerd, boos, bang of juist blij in, kreeg je er energie van. Komen soortgelijke ervaringen ook voor op andere plekken? Welk inzicht levert die ervaring op? Wil je het behouden of juist veranderen? Allemaal vragen die je jezelf of de ander kunt stellen bij het terugkijken. Mijn stagebegeleider gaf mij ooit als regel voor goed terugkijken, ‘hoe concreter hoe beter’.
4. Bewustwording of inzicht
Het volgende poppetje in de afbeelding van het lemniskaart is een poppetje met een lampje boven zijn hoofd! Het lampje houdt in dat jijzelf of de ander die je begeleidt tot bewustwording of een inzicht is gekomen. Dit wordt ook wel het vallende kwartje of een ‘aha-erlebnis’ genoemd en kan zich op ieder moment manifesteren. Dat hoeft dus niet altijd tijdens het gesprek te ontstaan maar kan ook daarna op de fiets of zoals bij mij vaak het geval is de volgende ochtend onder de douch.
Niveaus van reflectie van Bateson en Dilts
Bateson omschrijft in zijn model van logische niveaus op welke niveaus je deze inzichten kunt opdoen. Hier zie je het model van Batesen, waarin de logische niveaus zoals Batesen ze beschrijft worden gekoppeld aan het niveau van reflectie. Dit geeft de diepgangen van je reflectie aan. Lees voor meer informatie het artikel over de niveaus van reflectie van Bateson.
- Het eerste niveau is omgeving, de plek waar je bent of waar de ervaring zich afspeelt.
- Het tweede niveau is gedrag, dat wat je doet.
- Het derde niveau is het niveau van de competenties, de kennis, de beroepshouding of de vaardigheden, zoals ook vaak beschreven in het kwalificatiedossier, de leeruitkomsten of de eindtermen in het onderwijs.
Deze drie niveaus worden ook wel de zichtbare niveaus genoemd. Je kunt zien wat iemand doet, waar iemand is of wat iemand weet of kan. De niveaus overtuigingen, identiteit en zingeving kun je niet zien. Overtuigingen die kunnen helpend of belemmerend zijn. Mag je van jezelf fouten maken? Of wil je alles in één keer goed doen? Waar word je echt blij van? Of doe je alleen wat je wordt opgedragen? Wat is je droom? Waar raak je ongelooflijk gemotiveerd voor? Je kunt reflecteren op identiteit, overtuigingen of zingeving. Maar ook op het niveau van handelen.
Het ijsbergmodel
Het ijsbergmodel is een mooi model om te zien dat er zich veel meer onder het topje van de ijsberg afspeelt. Hetzelfde geldt voor mensen. Het is goed om te beseffen dat mensen niet zomaar ineens boos worden. Daar liggen vaak andere ervaringen of overtuigingen aan tegen grondslag. Het is als begeleider, docent of gesprekspartner goed om achter het gedrag te kijken en erachter te komen wat de reden is waarom iemand boos, bang of juist heel blij is. Dit levert de diepgang op in gesprekken. Bekijk voor meer informatie ook het artikel over het ijsbergmodel.
Er zijn meerder modellen die inzicht geven in de niveaus van reflectie. Zoals het bekende UI-model van Korthagen. Dat is afgeleid van de logische niveaus van bateson. Bekijk voor meer informatie ook het artikel over het UI-model.
Het is tijdens reflectie belangrijk om reflectie scherp te krijgen wat je wilt, wat je voelt of wat je denkt. Dat moet in balans zijn. Als je te veel denkt ga je piekeren. Als je te veel wilt word je drammerig. En als je te veel voelt dan maak je een ervaring wellicht groter dan wenselijk is.
5. Vooruitkijken
Op het moment dat je je tot een nieuw inzicht bent gekomen of je jezelf bewust bent geworden van bepaald gedrag, bepaalde overtuigingen, van iets wat je heel goed kunt of graag doet, dan kun je een keuze maken. In de afbeelding zie je een poppetje met een pijl die twee kanten opgaat. Soms kies je ervoor om iets nog beter te maken, je kiest ervoor om gedrag te veranderen waar je last van hebt, je kiest om iets nieuws te leren waardoor je het gedrag of je kiest om je overtuigingen kunt aanpassen. Maar het kan ook zijn dat je kiest om het te laten zoals het is bijvoorbeeld, omdat verandering veel tijd en energie kost. Wat je ook kiest je maakt de keuze zelf want de gevolgen van deze keuze zijn ook voor jou.
6. Een plan van aanpak
In de laatste fase van het reflectieproces maak je een plan van aanpak. Wat is jouw wens? Binnen welke tijd probeer jij jouw doelen te realiseren? Wie heb je daarvoor nodig? Wie vraag je om met je mee te denken, in gesprek te gaan of feedback te vragen? Als je op basis van dit plan weer nieuwe ervaringen gaat opdoen, dan begin je als het ware weer vooraan met het opdoen van een ervaring die hopelijk heel betekenisvol voor je zijn. Zo ontstaat een cyclische en iteratief proces. In andere woorden: je leert steeds een beetje bij door het uitvoeren handelingen en de reflecties daarop
In dit artikel zijn de stappen in het model in een vaste volgorde uitgelegd. Dat is handig omdat mijn verhaal dan geen rommeltje wordt, maar in de werkelijkheid verloopt reflectie vaak heel anders. Soms begin je met een plan, soms ontstaat er ineens een betekenisvolle ervaring doordat iets je raakt of overkomt. Soms staat je bij een keuze en ga je dan weer verder met jouw persoonlijke ontwikkeling.
7. Samenvatting
Sander Berendsen introduceert het Lemniscaat model binnen de methodiek van ‘leren van verhalen’, beschikbaar op www.lerenvanverhalen.nl. Dit model benadrukt het betekenisvolle proces van leren, waarbij vertrouwen essentieel is om persoonlijke ervaringen en verhalen te delen.
In het Lemniscaat model begint men met de waarderende dialoog, waarbij oprechte interesse en het uitstellen van oordelen cruciaal zijn. Dit stelt deelnemers in staat om betekenisvolle ervaringen te verkennen, die vaak emotioneel geladen zijn. Reflectie op deze ervaringen helpt bij het bewust worden van deze emoties en wat ze over ons zeggen, of de ervaring nu positief of negatief is.
Het model stelt vervolgens voor om deze ervaringen concreet en gedetailleerd te beschrijven tijdens het reflectieproces. Het gaat hierbij om het begrijpen van de gevoelens die ervaringen oproepen en het inzicht dat hieruit voortkomt, of er nu verandering gewenst is of niet.
Vervolgens brengt het model de focus naar bewustwording en inzichten die vaak tot stand komen na de reflectie, soms zelfs na het gesprek. Bateson’s model van logische niveaus wordt gebruikt om te beschrijven op welk niveau deze inzichten plaatsvinden en of deze voor andere zichtbaar zijn zoals omgeving en gedrag of onzichtbaar zoals overtuigingen en identiteit. Het Lemniscaat model illustreert het belang van het begrijpen van onderliggende, vaak verborgen, overtuigingen en emoties. Reflectie op deze niveaus is nodig om de ware redenen achter gedrag te ontdekken.
Afsluitend benadrukt het model dat reflectie een cyclisch en iteratief proces is waarbij nieuwe inzichten leiden tot verdere persoonlijke ontwikkeling. Door te kiezen wat men wil veranderen of behouden, en een plan van aanpak te maken, kan men doelgericht nieuwe ervaringen opdoen en blijven leren.
Dit overzicht van het Lemniscaat model en de methodiek van ‘leren van verhalen‘ toont hoe diepgaande reflectie en leren van verhalen door bijdragen aan persoonlijke en professionele groei.
Het lemniscaat vind zijn oorsprond in het begeleidingsmodel voor betekenisvolle loopbaangespekken van Kariene Mittendorff. Wil je hier meer over weten klik op de link voor het artikel over betekenisvolle loopbaangespekken van Mittendorff.
Op zoek naar praktische kennis over onderwijs en
een betrokken groep collega’s om samen mee te leren?
“Al je vragen over onderwijs, leren en lesgeven snel en op een pek beantwoord door
collega’s en andere experts”
‘Heb je vanuit je expertise of ervaring aanvullingen of kritiek op het artikel? Deze input is altijd welkom! Stuur dan een mail naar bastenberg@eenmeesterinleren.nl, zodat we informatie toe kunnen voegen of de fout kunnen herstellen!‘